• AMERIKAN DOLARI
    9,2468
    % 0,33
  • € EURO
    10,7995
    % 0,30
  • £ POUND
    12,8056
    % 0,37
  • ALTIN (TL/GR)
    530,13
    % 0,46
  • ALTIN (ONS)
    1.786,66
    % 0,27
  • BITCOIN/TL
    601052
    % 1,13
  • ETHEREUM/TL
    38884
    % 8,21
  • BIST 100
    1.432,80
    % 0,21

Parayı Kim Yaratır ?

Parayı Kim Yaratır ?

Beşerler nitekim paranın nasıl yaratıldığını öğrenirse büyük ihtilal olur !

Bu kelam çok pahalı Sabri ÖNCÜ hocamıza aittir.

Ana akım iktisat 1948 yılından bu yana kısmi rezerv bankacılığını ve onun uzantısı para çoğaltanını insanların zihinlerine itinayla kazımıştır. Gerçek palavraların türevidir. Durum 70 sene sonunda buna döndü. Bu palavra silsilesi o kadar çok tekrarlandı ki palavralar gerçek oldu.

Ana akım iktisat, paranın merkez bankaları tarafından yaratılıp bankalar tarafından çoğaltıldığını savunur iken, heterodoks iktisat niyetleri (post keynesyen, MMT ..vs) paranın direkt bankalar tarafından yaratıldığı tezini savunmaktadır. Ana akım iktisat, merkez bankalarının para arzını direkt belirlediği ve münasebetiyle paranın denetimli bir formda yaratıldığı görüşünü benimsemektedir. Heterodoks tez ise, paranın direkt bankalar tarafından yaratıldığını ve merkez bankalarının bu süreçte yalnızca paranın fiyatını (faiz) belirlediklerini savunmaktadır.

Paranın Halleri !

Paranın 3 hali vardır.

-Devlet tarafından yaratılan Nakit (Kağıt ve madeni ) para,

-Bankalar tarafından yaratılan Mevduatlar,

Kaynak:Türkiye için TCMB Para ve Banka İstatistikleri https://evds2.tcmb.gov.tr/index.php?/evds/DataGroupLink/5/bie_prarz/tr

(Erişim Tarihi: 08.09.2021)

Ağustos 2021 itibariyle nakit para ölçüsü 205 milyar Tl iken, bu ölçüye mevduatları da eklediğimizde bulduğumuz fiyat 3 trilyon 829 milyar Tl olmaktadır. Basitçe, şu an devletçe yaratılan Nakit para 205 milyar Tl iken, bankalarca yaratılan para 3 trilyon 604 milyar Tl‘dir.

Nakit para toplam para arzının yaklaşık %5 iken, bankalarca yaratılan para toplam para arzının yaklaşık %95 dir.

Sonuç, gün içinde kullandığınız paranın birden fazla ( şu cebinizdeki banka kartı var ya işte o ) bankalar tarafından yaratılıyor.

Bunu anladınız mı ? Anladıysanız en yakın arkadaşınıza anlatmaya çalışın. Nasıl bir reaksiyon verecek merak ediyorum?

Tartışma

Ana akım iktisadın paranın nasıl yaratıldığına ait görüşlerinin temeli kısmi rezerv bankacılığına (fractional reserv banking) ve onun uzantısı olan para çoğaltanına (money multiplier) dayanır. Ana akım iktisadın paranın nasıl yaratıldığına ait görüşleri Samuelson’un 1948 tarihli iktisat kitabında birinci defa somut bir biçimde lisana getirilmiştir . Kelam konusu kitabın 323. sayfasında, banka mevduatları nasıl yaratılır
başlığı altında ana akım iktisadın benimsediği görüş anlatılmıştır. Müellife nazaran, bankaların kredi vererek mevduat yaratmaları imkânsızdır. Bankalar müşterilerinden nakit para alıp, bu paranın bir kısmını zarurî karşılık olarak ayırıp geri kalan kısmını ise kredi olarak vermektedir.

Bu yaklaşımın temel yapı taşları aşağıdaki üzeredir.

1. Bankaların kredi verebilmesi için kesinlikle kendilerine bir ölçü nakit para yatırılması gerekmektedir.
2. Kredileri alanların kesinlikle harcama yapması gerekmektedir.
3. Harcamaya mevzu olan malları ya da hizmetleri satanların, aldıkları parayı kesinlikle bankalarında tutmaları gerekmektedir.

Bankalar KREDİ VEREREK PARA YARATIR !

Doğrusu budur. Bu yazıyı yazmamım nedeni, Amerikan Merkez Bankasının bile yarım ağızla da olsa bu gerçeği kabul etmesidir. Aşağıdaki gereç kolay bir makale değildir. Fed’in, ABD’deki iktisat hocalarına para ve para siyaseti hakkında bilgilendirme yaptığı bir portalın eğitim dokümanıdır.

Kaynak:https://www.stlouisfed.org/en/education/page-one-economics-classroom-edition/teaching-the-linkage-between-banks-and-the-fed

Paranın Dışsallığı

Paranın İçselliği

Evvel

Merkez  Bankası rezerv yaratır.

Bankalar kredi vererek mevduat yaratır.

Sonra

Bankalar, rezervleri kullanarak para yaratır.

Yaratılan mevduata denk düşen rezervi merkez bankasından borçlanırlar.

Banka

Varlıklar Yükümlülükler
Müşteriye Verilen Kredi Müşteri Mevduatı

Banka tarafından müşteriye kredi verildiğinde üstteki muhasebe süreci yapılmaktadır. Bankanın varlıklarına müşteri ismine kredi hesabı, yükümlülüklerine ise birebir müşteri için mevduat hesabı açılmaktadır. Bu sürecin gerçekleşmesi için banka rastgele bir bireyden ya da merkez bankasından borçlanma gereği duymamaktadır.

Heterodoks İktisat tarafından paranın nasıl yaratıldığına ait yapılan açıklamalar, son yıllarda dünya merkez bankalarının çalışmalarında sıkça yer almaya başlamıştır. 2014 yılında “Para Nasıl Yaratılır?” çalışmasıyla İngiltere Merkez Bankası[1] bu mevzuda öncü banka olmuştur. Bu bankayı sırasıyla Fransa[2], Almanya[3] ve İsviçre[4] Merkez Bankaları takip etmiştir. Son olarak da Fed’i[5] bu kervana ekleyelim. Tarihe not düşelim.

Bunu anladınız mı ? Anladıysanız en yakınınızda bulunan iktisat kısmında görevli hocanıza anlatmaya çalışın. Nasıl bir reaksiyon verecek merak ediyorum?

[1] Michael McLeay (Radia Amar ve Thomas Ryland), “Money Creation in the Çağdaş Economy”, The Bank of England Quarterly Bulletin, Mart 2014.

[2] Who creates money?, https://abc-economie.banque-france.fr/sites/default/files/medias/documents/816149_fiche_monnaie.pdf ( Erişim Tarihi: 17.11.2020)

[3] The Role of Banks, Non-Banks and The Central Bank in The Money Creation Process, https://www.bundesbank.de/resource/blob/654284/df66c4444d065a7f519e2ab0c476df58/mL/2017-04-money-creation-process-data.pdf ( Erişim Tarihi: 17.11.2020)

[4] Thomas J. Jordan, “How money is created by the central bank and the banking system”, https://www.snb.ch/en/mmr/speeches/id/ref_20180116_tjn/source/ref_20180116_tjn.en.pdf, (Erişim Tarihi: 17.11.2020)

[5] Teaching the Linkage Between Banks and the Fed: R.I.P. Money Multiplier, https://www.stlouisfed.org/en/education/page-one-economics-classroom-edition/teaching-the-linkage-between-banks-and-the-fed, (Erişim Tarihi: 12.10.2021)

YORUMLAR YAZ