• AMERIKAN DOLARI
    9,2418
    % 0,31
  • € EURO
    10,8133
    % 0,46
  • £ POUND
    12,8137
    % 0,42
  • ALTIN (TL/GR)
    531,66
    % 0,75
  • ALTIN (ONS)
    1.787,88
    % 0,34
  • BITCOIN/TL
    604530
    % 1,65
  • ETHEREUM/TL
    39051
    % 8,83
  • BIST 100
    1.432,80
    % 0,21

Neden her şey aniden daha pahalı hale geliyor: “Büyük Enflasyon” dönemine hoşgeldiniz!

Neden her şey aniden daha pahalı hale geliyor: “Büyük Enflasyon” dönemine hoşgeldiniz!

İktisat tarihinde büyük olasılıkla Büyük Enflasyon olarak bilinecek bir periyodun başlangıcındayız.

Fiyatlar önümüzdeki birkaç on yıl içinde muhtemelen katlanarak artacak. Bunun nedeni kolay: aşağı üst her şey yapay olarak ucuzdu. Karbondan faşizme, ekolojik çöküşten toplumsal kırılmaya kadar her şeyin maliyeti, endüstriyel çağın başından beri hesaba katılmış değil. Lakin o çağ artık ani, iklimsel, patlayıcı bir sona yaklaşıyor. Sorun şu ki, biz de tam yolunun üzerindeyiz.

Örnek olarak tanınmış bir Alman mikrofon şirketini ele alalım. Şirket artık üretim yapmıyor zira çelik fiyatları yükseliyor ve yükselmeye devam edecek, zira güç fiyatları yükseliyor. Bir de şu meşhur “çip kıtlığı” var.

Bu türlü bir çok kıssa var. Küçük yahut orta ölçekli şirketler işlerini kapatıyor zira hammadde alamıyorlar. Yalnızca bir mikrofon şirketi değil – tıbbi aygıtlardan araba kesimlerine ve teknolojiye kadar kesimlerde benzeri kıssalar mevcut. Bu duyumların nicel bilgilere yansıması bir yahut iki yıl sürecektir. Lakin gözlerimizin önünde ne olduğunu görmek için o kadar beklememize gerek yok.

İktisat derin bir şok yaşıyor ve ne yazık ki, iktisat tarihinin en büyük şoklarından biri olacak. Ekonomistlerin resmi olarak isimlendirdiği üzere bir “arz şoku”, tahminen de tüm vakitlerin en güçlüsü. Hayır, abartı değil; dünyada birçok firma şu anda mikroçip alamıyor.

Bir “tedarik şoku”, bu durumda, arzın ansızın düşmesi manasına gelir. Bir kentin, kasabanın, ülkenin ya da bu durumda dünyanın.

Mikroçip kıtlığını düşünelim. Nitekim ne hakkında? Dünyadaki çiplerin çoğunluğunun yapıldığı üç fabrika var ve kelam konusu üç fabrika da öbür diğer nedenlerle darbe aldı. Japonya’daki bir ekipman arızası nedeniyle alev aldı ve şartlar nedeniyle yangını söndürmek saatler sürdü. Teksas’takini tarihi bir kar fırtınası vurdu ve günlerce elektrikler kesildi. Tayvan’daki yarım yüzyıldaki en berbat kuraklıktan etkileniyor – ve mikroçipleri üretmek için büyük ölçüde suya gereksinim var.

Bunların hepsi iklim değişikliğinin tesirleri. İklim değişikliği inkarcılarının ve Amerikalı uzmanların aradığı direkt tesirler olmayabilirler ancak hepsi de süratle ısınan bir gezegende yaşamaktan kaynaklanmakta. Fabrikalar donup yanarken, iklim değişikliğinin bir iktisada gözünüzün önünde yaptığını görmek son derece açık olmalı.

“Çip kıtlığı”, tüm ehemmiyeti ve büyüklüğüyle dünyanın şimdi tam olarak kavrayamadığı bir şey. Bu, bizi uygar, global seviyede vuran iklim felaketi ile ilgili birinci kıtlık. Bu birinci felaket, lakin bu son olmayacak. Çip kıtlığı, yanardağdan aşağı yuvarlanan muazzam şok dalgasının yalnızca görünen kısmı. Bugün çip. Yarın? Üretimi gitgide kıymetli hale gelen kimi şeyler çelik, yiyecek ve sud. Bunun nedeni, tüm bu unsurların çıkarılmasının güce dayanması ve gücün daha değerli hale geliyor olması.

Güç neden daha değerli hale geliyor? Kısa vadeli cevap: Covid. Gaz üreticileri muslukları açmakta tereddüt ediyor zira Covid’in dünyayı tekrar kilit altına göndermesinden korkuyorlar. Lakin gerçek cevap bu değil. Gerçek karşılık, daha fazla gaz üretmeye başlasalar bile, güç fiyatlarının uzun vadede yükselmeye devam edeceğidir.

Neden? Zira şu anda, güç, sanayi çağının başlangıcından beri olduğu üzere, büyük ölçüde düşük fiyatlı. Bir galon gaz satın aldığınızda, gezegeni ısıtan kirliliğin, yaydığı karbonun parasını kim ödüyor? Şu anda kimse bilmiyor. Ancak önümüzdeki birkaç on yıl içinde, birinin bunu yapması gerekecek. Zira bu parayı sel, yangın, kuraklık ve vebanın harap ettiği tüm kentleri, kasabaları, sistemleri ve fabrikaları tekrar inşa etmek için kullanmamız gerekecek.

O kişi kim olacak? Muhtemelen güç şirketleri olmayacak. Güçlü oldukları ve güçsüz olduğun için muhtemelen sen olacaksın.

Gücün fiyatı arttıkça, her şeyin fiyatı da yükselmek zorunda. Zira kirli gerçek şu ki, uygarlığımız hala fosil yakıtlara %80 oranında bağımlı. Sorun düşündüğünüz üzere elektrik şebekesi değil. Çelik, çimento ve cam üzere şeyleri üretmek için hala gaz kullanılmakta. Dünyada şimdiye kadar yalnızca bir fosil yakıtsız çelik fabrikası var. Lakin uygarlığımız temel olarak tüm bunlara bağlı. Tüm çelik ve cam ve beton gökdelenlerimiz, fabrikalarımız, üniversitelerimiz, kentlerimiz, kasabalarımız…Onlarsız Ortaçağ hayatlarına geri dönüyoruz.

Çelik, çimento, camdan oluşan fosil yakıtlarla yapılmış tüm bu fabrikalarda neler yapılıyor Her şey. Bildiğin ve güvendiğin her şey. Otomobiller, kıyafetler, ilaçlar. Çocuklarını giydiren ve besleyen şeyler. Üzerinde “çalıştığınız” ve satın almak ve satmakla görevli olduğunuz şeyler. Bu tavşan deliğinin ne kadar derine indiğini görüyor musun?

Tüm bunlar yükselen her şeyin fiyatlarına bir şey katıyor. Ne kadar mühletle? Öngörülebilir bir gelecek için. En azından bir iki jenerasyon için diyebilirim.

Artık size daha da net hale getirebilecek öyküyü anlatayım, ve biraz daha resmi olarak anlatayım.

Sanayi çağının başından itibaren ekonomimiz maliyetleri “dışsallaştırmıştır”. Ne üzere bir masraf? Karbon üzere masraflar. Şu anda okyanusları karıştıran plastik üzere. Yoksulluğun doğurduğu sefalet ve ümitsizliğin başlını çeken faşizmin ve üstünlüğün siyasi maliyetleri. Ekolojik çöküş.

Bu maliyetleri nasıl “dışsallaştırdık”? Onları kime dışlandırdık? Ekonomistler bir vakitler “gelecek nesillere” kaygısı. Okyanusları ve gökyüzünü temizlemek, ormanları yine dikmek ve hayvanları hayata döndürmek zorunda kalan tüm beşerler. Ve tüm bunları, üzerinde yaşadığımız gezegeni öldürmeden çelik, beton, yiyecek ve cam üzere şeyleri yapmanın yollarını ararken ya da toplumlarımızı eşitsizlik yoluyla faşizme iterken yaptık.

Bilin bakalım ne oldu? Biz o “gelecek nesiller”iz. Ekonomistlerin bahsettiği üzere, güya uzak bir gelecekte olduğu üzere. Değildi. Fazla seçeneğimiz kalmadı. Okyanusları ve ırmakleri şimdiden başlayarak ya temizleriz ya da kirletmeye devam ederiz. Bu, yediğimiz balıkları ve içtiğimiz suyu öldürmek manasına gelir. Gökyüzünü temizleriz ya da nefes alamayız. Ya ürettiklerimizi karbondan arındıracağız ya da hepsi yok olacak.

Ve Büyük Enflasyon gerçekte budur. Son noktayla başlayalım. Temelleri nasıl karbonsuzlaştıracağımızı bulmalıyız – çelik, çimento, besin, su, gezegeni yok etmeden nasıl yapılır. Nasıl olduğunu bilmiyoruz. Bunu çözene kadar, fiyatlar artacak – çelikten yapılmış fabrikalarda yapılan her şeyin fiyatları, büyük ölçüde hala fosil yakıtlarla çalışan, öbür fosil yakıtlarla çalışan öteki fabrikalarda üretilen hammaddeler kullanılarak. Otomobillerden kıyafetlere kadar aklınıza gelen her şeyde.

Okyanusları, gökyüzünü, ırmakleri, dağları, yağmur ormanlarını temizlemek için büyük bir paklığı nasıl yapacağımızı da bulmalıyız. Sonra büyük bir ikmal geliyor. Ormanları tekrar ekmeli ve hayvanları ve doğayı – biyotik maddeyi – hayata döndürmeliyiz. Bunu nasıl yapacağımız hakkında hiçbir fikrimiz yok – daha başlamadık bile. Bunu yapana kadar fiyatlar yükselecek, zira tabiat kitlesel bir yok oluşun altında, tarihteki birinci insan imali.

Bunun tarihteki en büyük arz şoku olduğunu söylediğimi hatırlıyor musunuz? Artık nedeni biraz daha net. Doğayı o kadar süratli yok ediyoruz ki birinci insan üretimi kitlesel yok oluşa neden olduk. İşte bu bir tedarik şoku: Tabiatın jenerasyonunu yok ediyoruz. Alışılmış ki buna bağlı olan her şeyin fiyatları fırlayacak, zira arzımız tükeniyor.

Ya da çelik, çimento, cam karbonsuzlaştırmaya geri dönelim – endüstriyel üretimin tüm temellerinde. Biz çözene kadar, tüm bu şeyler daha da pahalılaşmaya devam edecek. Elbette, orada burada bir düşüş olacak, lakin temel prensip devam ediyor: gezegeni hızlandırıcı bir süratle zehirlenmesiyle üretmek, dağıtmak ve satmak gitgide daha değerliye mal olacak.

Bunun nedeni yalnızca karbon vergileri değil, daha derin bir nedeni var.

Uygarlığın temellerini iklim değişikliğine neden olan kirli formda kurmak, üretmek, dağıtmak, satın almak, satmak. İklim değişikliği bize bir ders vermeye çalışıyor. İklim değişikliği yangın, sel, tayfun ve vebadan oluşur. Geri bildirim tesirini görüyor musunuz? Yolun üzerinde dev bir su baskını ya da yangın varken çelik yükünüzü yerine ulaştıramazsınız.  Bir ay süren ve bir kıyı şeridini mahveden bir tayfuna denk gelirseniz bir tanker dolusu giysi ve aleti gerçek kıyıya çıkarmak için düzgün şanslar… Ve Covid-21 vurduğunda uygun talihler, zira gezegeni aşılamadık, bu yüzden katiyetle olacak – ve iktisat tekrar denetimden çıkacak.

Bunu daha kolay bir formda tabir edebilirim: mega seller, yangınlar, tayfunlar, kuraklıklar ve vebaların maliyetleri artık içselleştirilmek zorunda, zira karbon, doğal yok olma, yoksulluk, makus sıhhat, eşitsizlik maliyetleri dışsallaştırıldı. Lakin bunlar asimetrik tesirler. Bu maliyetler yüzyıllar boyunca dışsallaştırıldı. On yıllar boyunca içselleştirilmeleri gerekecek.

Sorunu görüyor musunuz? Endüstriyel çağın başından beri karbon ve doğal yok oluş, eşitsizlik ve ekolojik çöküş maliyetlerini dışsallaştırıyoruz. Ancak artık önümüzdeki birkaç on yıl içinde onları içselleştirmemiz gerekiyor – ya da dünya ışığını söndürecek.

İnsan uygarlığı şu anda yaptığı enflasyonist baskı dalgasıyla hiç karşılaşmadı. Medeniyetin temelinde yaratılan hasar nedeniyle medeniyet elden giderse… o vakit demokrasiye yahut haklara sahip olmada âlâ talihler.

Birileri tüm bunları ödemeli. Geriye üç parti kalıyor. Bir, sen ve ben, sıradan beşerler, ortalama hayat sahipleri. İkincisi, mega kurumlar. Üçüncüsü, her şeyin sahibi milyarderler. Ödemelerini sağlamak için güzel bahtlar. Bu asil bir efor, beni yanlış anlamayın. Lakin gerçekçi bir biçimde sorarsanız? Şimdiye kadar, global taban vergi oranının %15’te sabitlemek için efor var sadece… Şu ana kadar sıfır ödüyorlar, bu da demek oluyor ki sen ve ben her şeyi ödemek zorunda kalacağız: iklim değişikliği, kitlesel yok oluş, ekolojik çöküş, muhtemelen onlar Mars’a uçarken.

İnsanlık tarihinin en büyük enflasyon dalgasına hazırlansan güzel olur. Çok makûs olacak. Bu daha başlangıç. Covid ya da iklim değişikliği üzere olacak; daha sert, daha süratli ve herkesin varsayım edebileceğinden daha makus.

Umair Haque

Ekim 2021

YORUMLAR YAZ