• AMERIKAN DOLARI
    9,2452
    % 0,31
  • € EURO
    10,7995
    % 0,40
  • £ POUND
    12,8085
    % 0,37
  • ALTIN (TL/GR)
    531,10
    % 0,65
  • ALTIN (ONS)
    1.787,48
    % 0,32
  • BITCOIN/TL
    603716
    % 1,59
  • ETHEREUM/TL
    38975
    % 8,64
  • BIST 100
    1.432,80
    % 0,21

Mohamed A. El-Erian: Ekonominin problemi talep değil arz

Mohamed A. El-Erian: Ekonominin problemi talep değil arz

2008 global mali krizinden çıkarken (KFK), ekonomik şokun döngüsel değil daha yapısal ve kalıcı olduğunu fark etmek çok uzun sürdü. Sonuç, acil durumla başa çıkmada tesirli olmakla birlikte, daha uzun vadeli ekonomik refah için yetersiz olduğunu kanıtlayan bir siyaset karşılığıydı.

Covid-19, bilhassa sosyoekonomik eşitsizlikler, ortak tercih edilen kurumlar ve çarpık finansal piyasalar kelam konusu olduğunda, KFK akabinde gelen hayal kırıklığı yaratan toparlanmanın kırılganlıklarını güçlendirdi. Bu ortada, on yıl evvel reaksiyon verilmesi çok uzun süren – dünyanın yapısal bir toplam talep eksikliğiyle karşı karşıya kaldığının kabulü – artık yeni zorluklara vaktinde karşılık verilmesini engelliyor.

Merkez bankalarının tarihi mali transfer düzeyleri ve likidite enjeksiyonları nedeniyle talep bugün çok daha az mani teşkil ederken, Covid ile ilgili faktörler arz tarafını alt üst etti. “Tam zamanında” üretim modeline sahip global bir iktisadın çok istikametli verimliliği, bırakın güçlü siyaset yansıları üretmeyi, şimdi zihniyetleri gereğince değiştirmemiş olan katmanlı kırılganlıkların ve bozulmaların kaynağı haline geldi. Bu ortada, artık mevcut para siyasetine devam etmenin riskleri yararlardan daha ağır basıyor.

Siyasetlerin içeriğini ve karışımını ele alma muhtaçlığı, hem ulusal hem de çok taraflı seviyede acil. Bunun yapılmaması, azalan büyüme ve daha yüksek enflasyonun yıkıcı karışımı olan stagflasyonel rüzgarları ekonomik, finansal, kurumsal, siyasi ve toplumsal tesirleri olan çok daha yıkıcı bir olguya dönüştürebilir.

2008 krizi, birçok öğretisinin yanı sıra, finansa çok bağımlı bir iktisadın tehlikelerini ortaya çıkardı. Kriz devri siyaset yapıcıları, menkul kıymetleştirme ve öbür risk takas teknikleri de dâhil olmak üzere borç ve kaldıraç manilerini düşüren yeniliklerle büyülenirken, kısıtlanmamış bir finans bölümü, gerçek ekonomik fırsatları finanse etmekten, konutta gözle görülür biçimde yaygın spekülasyonları körüklemeye geçti. Bankalar da birbirlerine kaldıraç yüklü eserlerden oluşan görünüşte sonsuz bir eser yelpazesi sattıkça bilançolar balonlaştı.

Kaçınılmaz sonuçlarla başa çıkmak için – birkaç finansal balonun tıpkı anda patlaması – siyaset yapıcılar, gerçek iktisada yıkıcı geri dönüşe karşı koymak ve bankalar ortasında çok risk almayı dizginlemek için süratli davrandılar. Varsayım, “zamanında, amaçlı ve geçici” bir siyaset müdahalesinin sağlam sosyoekonomik refah şartlarını geri getireceğiydi.

Tekrar de global ekonomiyi rahatsız eden şey, çok ve sorumsuz finanstan daha derine indi. İktisadın “finansallaşması” gerçek büyüme yanlısı teşebbüsleri kenara itmişti.

Altyapı modernizasyonu, işgücünün aktifleştirilmesi ve yine marifetlerinin yükseltilmesi üzere gerçek verimlilik artırıcı faaliyetler, sofistike finans mühendisliğinin ortaya çıkardığı şeyle karşılaştırıldığında sıkıcı ve eski moda hale geldi. Bu nedenle, iktisatların yapay çeşitlilik de olsa finansal istikrarı korumak için hayal kırıklığı yaratan büyüme, değerli eşitsizlikler ve harika merkez bankası müdahalelerinin sonsuz cinslerinden oluşan yeni bir olağana maruz kalmaları uzun sürmedi.

Büyümenin daima olarak beklenenin ve gerekenin altında kalmasıyla, birçok ekonomist ve siyaset yapıcının zihnini eksik toplam talebi ele almaya odakladı. Ne yazık ki, Covid ile arz tarafı sıkıntılarının artık hakim olduğu göz önüne alındığında bu yaklaşımları bir zayıflığa dönüştürdü.

Covid’in erken bir ekonomik dersi, global iktisadın “tam zamanında” üretim modelini verimliliği artıran bir güçten kıymetli bir kırılganlığa dönüştürdüğü. Sıkıca dokunmuş hudut ötesi tedarik zincirleri apansız bir yahut daha fazla limanda Covid ile ilgili kapanışların kurbanı oldu. Nakliye ve konteyner kesintileri, uygun maliyetli bedel zincirlerini ziyan vericiye dönüştürdü. Daha fazla esneklik arayan şirketler, tedarik zincirlerini tekrar kurmaya başladı; bu da kısa vadeli güvenlik açıklarını artırdı. Süratli bir biçimde yeni bir üretim tesisi inşa etmek ve devreye almak güç. Birden fazla kişi birebir şeyi birebir anda yapmaya çalıştığında daha da sıkıntı.

İşgücü arzı da bir sorun haline geldi. Emekçilerin sıhhat risklerine ve ömür şekli seçimlerine karşı daha fazla hassaslığı, çalışma eğilimini değiştirdi. İşgücüne iştirak daha az inançlı hale geldikçe iş ilanlarındaki rekor artışları körüklemiş oldu. Şirketlerin yeni personelleri çekme eforları onları aslında sahip olduklarını korumak için maaşları artırmaya zorladığı için personellik maliyetleri kaçınılmaz artmaya başladı.

Arz kesintilerinin ispatları çoğalırken, baskın makroekonomik zihniyet hala yetersiz toplam talebe çok derecede sabitlenmiş durumda. Federal Rezerv’in son siyaset açıklamalarından kimileri, bir defa daha örnek olarak hizmet vermekte.

Bu durum davranış bilimciler için sürpriz olmayacaktır. Bilişsel tuzaklar, siyaset yapıcıların odağının, bugünün ve yarının ekonomik rahatsızlığının ana nedeni haline gelen arz kesintilerine kaymasını yavaşlatabilir. Bunun yerine, bilhassa para siyasetinde, giderek artan sayıda ülkede esmeye başlayan stagflasyonel rüzgârları istemeden güçlendiren kimi yaklaşımlar artabilir.

Bilişsel önyargılar, çalışma ortamında büyük değişikliklerin olduğu bir vakitte bilhassa sıkıntılıdır. Bu, 2008 mali krizi sonrasında da vardı; bugün talepten arza çok yavaş gelişen bir biçimiyle görüyoruz.

Ulusal ve çok taraflı siyaset zihniyetlerinin asıl gerçeğe ahenk sağlaması ne kadar uzun sürerse, global finansal krizin akabinde gelen hayal kırıklığını tekrarlama olasılığımız o kadar artar: Yakın düşmana karşı savaşı kazanırken iklim değişikliği üzere tehlikeli kalıcı zorlukları ele almak için bir platform olan güçlü ve kapsayıcı sosyoekonomik refahın sulhını ve gerçek finansal istikrarı tesis edememek.

Bloomberg

YORUMLAR YAZ